Bonsai là gì
Chữ bonsai trong tiếng Nhật viết bằng hai chữ Hán: bồn (盆, cái chậu) và tài (栽, trồng). Nghĩa đen chỉ đơn giản là "trồng trong chậu". Người Việt cũng đọc hai chữ đó là bồn tài.
Nhưng nghĩa thực tế rộng hơn nhiều: bonsai là nghệ thuật nuôi một cái cây trong chậu nhỏ sao cho nó gợi lên hình ảnh một cây cổ thụ ngoài thiên nhiên, thu nhỏ lại.
Điều đầu tiên cần gỡ bỏ
Không có giống cây nào là "cây bonsai". Bonsai là một kỹ thuật, không phải một loài. Cây sanh trong chậu bonsai và cây sanh cổ thụ đầu làng là cùng một giống, cùng bộ gen. Cái làm nó nhỏ là bàn tay người: cắt tỉa rễ, cắt tỉa cành, và trồng trong lượng đất hạn chế.
Vì thế, những gói hạt bán trên mạng ghi "hạt giống bonsai" kèm ảnh cây uốn lượn kỳ quái là quảng cáo sai. Bạn gieo bất kỳ hạt cây thân gỗ nào cũng có thể làm bonsai — và cũng phải mất từng ấy năm.
Cây phải trông già, không phải trông nhỏ
Đây là điểm phân biệt bonsai với một cây cảnh cắt tỉa gọn gàng thông thường.
Mục tiêu không phải là làm ra một cái cây tí hon. Mục tiêu là làm ra một cái cây trông như đã sống qua nhiều thập kỷ: gốc loe rộng, rễ nổi bám chắc như chân đế, thân thon dần và xù xì, cành dưới to và trĩu xuống, tán lá thưa dần lên trên, có cả những vết thương và mảng gỗ chết kể lại chuyện cây đã trải qua.
Khi bạn nhìn một cây bonsai đẹp, phản ứng đúng không phải "cây này nhỏ xinh quá" mà là "cây này phải già lắm rồi". Cảm giác về thời gian mới là thứ nghệ thuật này theo đuổi.
Một chút lịch sử
Nguồn gốc xa nhất nằm ở Trung Quốc, với nghệ thuật bồn cảnh (盆景) có từ khoảng hơn một nghìn năm trước. Bồn cảnh thường bày cả một cảnh trí: cây, đá, đôi khi cả tượng và nước, tạo thành một phong cảnh thu nhỏ.
Nghệ thuật này truyền sang Nhật Bản, được các thiền sư và giới quý tộc tiếp nhận rồi biến đổi theo thẩm mỹ Nhật: giản lược dần, tập trung vào một cái cây duy nhất, bỏ bớt các yếu tố trang trí, đề cao sự tối giản và khoảng trống. Đó là bonsai như thế giới biết đến ngày nay.
Việt Nam nằm giữa hai ảnh hưởng và có truyền thống riêng: nghệ thuật cây thế, trong đó dáng cây mang ý nghĩa đạo lý — thế phụ tử, thế huynh đệ, thế trực quân tử, thế tam đa. Người chơi cây Việt vì thế thường đọc một cái cây theo hai lớp cùng lúc: lớp hình dáng và lớp ý nghĩa.
Từ nửa sau thế kỷ XX, bonsai lan ra toàn cầu và hiện có cộng đồng người chơi ở gần như mọi quốc gia.
Bonsai và các nghệ thuật lân cận
| Tên gọi | Là gì |
|---|---|
| Bonsai (Nhật) | Một cây trong chậu, gợi hình cổ thụ |
| Bồn cảnh / Penjing (Trung) | Cả một cảnh trí thu nhỏ: cây, đá, nước, tượng |
| Cây thế (Việt) | Cây uốn theo dáng mang ý nghĩa nhân sinh |
| Kokedama | Bầu rễ bọc rêu, không dùng chậu |
| Saikei | Phong cảnh thu nhỏ với nhiều cây non và đá |
Vì sao người ta chơi
Câu trả lời khác nhau với từng người, nhưng có mấy điều hay được nhắc:
Vì nó buộc mình chậm lại. Không có cách nào thúc một cái cây. Bạn cắt một nhát rồi phải chờ ba tháng để biết mình cắt đúng hay sai. Trong một thời đại mà mọi thứ phản hồi tức thì, đây là một trải nghiệm hiếm.
Vì tác phẩm còn sống. Một bức tranh vẽ xong là xong. Một cây bonsai không bao giờ xong — nó tiếp tục mọc, tiếp tục thay đổi, và có thể đẹp hơn sau khi người làm ra nó đã mất. Nhiều cây bonsai nổi tiếng ở Nhật đã qua tay bốn năm thế hệ.
Vì phải nhìn cho kỹ. Chơi cây dạy người ta quan sát: màu lá hôm nay khác hôm qua thế nào, chồi này đang đi hướng nào, mặt đất khô tới đâu. Đó là một dạng tập trung mà nhiều người thấy dễ chịu.
Bonsai không phải một cuộc đua và cũng không có đích đến. Nó là một việc mình làm đều đặn, năm này qua năm khác, cùng với một sinh vật sống lâu hơn mình.
Bắt đầu thế nào
Nếu bạn đọc tới đây và muốn thử, hãy đi theo thứ tự đơn giản:
- Đọc Kiến thức cơ bản để nắm ba nhóm việc.
- Chọn một giống dễ tính trong mục Chủng loại cây.
- Mua một cây phôi rẻ tiền và nuôi nó sống một năm trước khi nghĩ đến chuyện tạo dáng.
Cây đầu tiên là cây để học. Đừng đặt nhiều kỳ vọng vào nó — hãy đặt kỳ vọng vào cây thứ ba.