Các dáng thế trong bonsai
Dáng thế là cách phân loại cây theo hình dáng tổng thể, chủ yếu dựa vào độ nghiêng của thân và cách bố trí cành. Biết tên các dáng không làm cây bạn đẹp hơn, nhưng nó cho bạn một bộ từ vựng để nhìn cây — và quan trọng hơn, một danh sách các hướng đi khi bạn đứng trước một cây phôi và chưa biết làm gì.
Hai truyền thống cùng tồn tại ở Việt Nam: hệ thống dáng thế Nhật Bản đã được quốc tế hoá, và hệ thống cây thế cổ truyền Việt Nam mang nhiều tầng nghĩa về đạo lý. Bài này giới thiệu cả hai.
Các dáng cơ bản theo độ nghiêng thân
Trực — thân thẳng đứng
Thân dựng gần như thẳng, thon dần từ gốc lên ngọn, cành mọc so le thành tầng.
Trong lối cổ truyền Việt, đây là thế trực quân tử, tượng trưng cho người ngay thẳng. Hình thức nghiêm cẩn, đòi hỏi bộ đế và độ thon của thân phải thật chuẩn vì không có đường cong nào để che khuyết điểm.
Có hai biến thể: trực đều (thân thẳng tắp) và trực lắc (thân đi lên nhưng uốn lượn nhẹ) — biến thể sau tự nhiên hơn và dễ làm đẹp hơn.
Xiêu — thân nghiêng
Thân nghiêng rõ rệt về một bên, thường khoảng 20 đến 45 độ so với phương thẳng đứng, nhưng ngọn vẫn ở phía trên miệng chậu.
Dáng này gợi hình ảnh một cây mọc trên sườn dốc hoặc cây phải vươn tìm ánh sáng. Bộ rễ ở phía đối diện hướng nghiêng phải nổi rõ và bám chắc, tạo cảm giác cây đang chống lại lực kéo.
Đây là dáng dễ làm đẹp và hợp với rất nhiều cây phôi, vì cây trong tự nhiên hiếm khi mọc thẳng hoàn hảo.
Hoành — thân nằm ngang
Thân vươn ngang gần như song song với mặt chậu rồi ngọn hất lên. Gợi hình ảnh cây mọc ven bờ nước, vươn ra mặt hồ.
Huyền và bán huyền — thân đổ xuống
Bán huyền: thân đổ xuống nhưng ngọn dừng lại trong khoảng chiều cao của chậu.
Huyền (thác đổ): thân đổ hẳn xuống, ngọn nằm thấp hơn đáy chậu. Đây là dáng kịch tính nhất, gợi hình ảnh cây mọc trên vách đá, bị tuyết hoặc lũ ép xuống mà vẫn sống.
Dáng huyền cần chậu sâu đặt trên đôn cao, vừa để cân bằng thị giác vừa để phần cây đổ có chỗ. Về kỹ thuật, đây là dáng khó vì cây luôn muốn mọc ngược lên trên — bạn phải liên tục kìm phần ngọn vươn lên và nuôi phần đổ xuống.
Các dáng theo đặc điểm khác
Bạt phong — dáng gió lùa
Toàn bộ cành và tán ngả về một hướng duy nhất, như cây mọc ở mỏm đá đầu gió quanh năm. Dáng này rất kén: chỉ đẹp khi mọi chi tiết đều nhất quán, kể cả những cành nhỏ nhất. Chỉ một cành ngược hướng là hỏng cả cây.
Văn nhân — thân cao mảnh
Thân cao, gầy, uốn lượn tinh tế, rất ít cành và cành chỉ tập trung ở phần trên. Tối giản đến mức gần như trống trải. Đây là dáng khó nhất về thẩm mỹ vì không có gì để giấu — mỗi centimet thân đều phải đáng nhìn.
Đa thân, rừng cây
Đa thân: nhiều thân mọc từ cùng một bộ rễ. Số thân thường lẻ, và các thân phải khác nhau rõ rệt về độ cao, độ to.
Rừng: nhiều cây riêng biệt trồng chung trên một khay dẹt, tạo cảm giác một khu rừng thu nhỏ. Nguyên tắc: cây to nhất và cao nhất đặt gần phía trước; các cây nhỏ hơn lùi ra sau tạo chiều sâu; không cây nào che khuất hoàn toàn cây nào.
Bám đá, rễ ôm đá
Rễ ôm đá: rễ bò trên bề mặt đá rồi cắm xuống đất trong chậu. Cây sanh rất hợp dáng này nhờ bộ rễ khí sinh.
Trồng trên đá: cây sống hoàn toàn trong các hốc nhỏ trên phiến đá, không có đất chậu. Đòi hỏi chăm sóc rất tỉ mỉ vì lượng đất cực ít.
Các thế cổ truyền Việt Nam
Bên cạnh cách phân loại theo hình dáng, người chơi cây Việt Nam có hệ thống thế cây mang ý nghĩa nhân sinh:
- Thế trực quân tử — thân thẳng, ngay ngắn, chỉ người chính trực.
- Thế phụ tử — hai thân một lớn một nhỏ mọc chung gốc, cây lớn che chở cây nhỏ.
- Thế huynh đệ — hai thân tương đương, cùng vươn lên.
- Thế mẫu tử — thân mẹ nghiêng che cho thân con.
- Thế tam đa — ba thân hoặc ba tán, ứng với Phúc, Lộc, Thọ.
- Thế ngũ phúc — năm tán.
- Thế long giáng, thế long thăng — thân uốn khúc như rồng.
Điểm khác biệt căn bản: hệ thống Nhật mô tả hình dáng, còn hệ thống Việt mô tả ý nghĩa. Một cây có thể vừa là dáng xiêu theo cách gọi thứ nhất, vừa là thế mẫu tử theo cách gọi thứ hai.
Chọn dáng cho cây của bạn
Trình tự thực tế:
- Ngồi ngang tầm mắt cây. Xoay chậu chậm hết một vòng.
- Tìm mặt tiền — mặt mà bộ đế toả đẹp nhất, thân có đường nét rõ nhất, và không có cành nào chĩa thẳng vào mặt bạn.
- Xem thân nghiêng bao nhiêu. Con số đó gần như đã chọn dáng thay bạn.
- Xem cành thấp nhất ở đâu. Cành này sẽ là cành chính, và bạn không tạo ra nó từ chỗ trống được.
- Chọn dáng gần nhất với những gì cây đang có, rồi làm rõ nó lên qua vài năm.
Đừng ngại việc cây của bạn không khớp hoàn toàn với dáng nào. Phần lớn cây đẹp ngoài đời nằm giữa các phân loại — vì cây thật vốn mọc theo hoàn cảnh, không mọc theo sách.