Đất trồng cho cây bonsai
Đất là thứ ít người mới để ý nhất, nhưng nó quyết định gần như toàn bộ chuyện tưới nước có dễ hay khó. Trồng bằng đất sai, bạn sẽ vật lộn với úng rễ suốt nhiều năm mà không hiểu vì sao.
Vì sao không dùng đất vườn
Đất thịt ngoài vườn khi cho vào chậu cạn sẽ bí lại sau vài lần tưới. Hạt đất mịn lấp kín các khe hở, nước đọng, không khí không xuống được tới rễ. Rễ cần thở — đây là điều nhiều người không ngờ tới. Rễ ngộp là rễ thối.
Đất bầu trồng cây cảnh bán sẵn ở cửa hàng cũng thường quá giữ nước cho mục đích bonsai, vì nó được pha để người ta tưới thưa mà cây không chết.
Ba tính chất của một hỗn hợp tốt
Thoát nước nhanh. Tưới xong, nước phải chảy ra đáy trong vòng vài giây. Không có nước đọng ở đáy chậu.
Giữ ẩm vừa đủ. Vẫn phải giữ lại lượng nước và dưỡng chất cho cây dùng giữa hai lần tưới. Thoát quá nhanh thì mùa nắng bạn phải tưới ba lần một ngày.
Thoáng khí. Hạt phải to, đều, có góc cạnh, để giữa các hạt luôn còn khe hở chứa không khí. Đây là lý do hỗn hợp bonsai trông giống sỏi hơn là đất.
Các nguyên liệu thường dùng ở Việt Nam
| Nguyên liệu | Vai trò | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đá perlite (đá trân châu) | Thoáng khí, nhẹ | Rẻ, dễ mua, nhưng nhẹ quá dễ nổi lên mặt |
| Đá pumice / đá bọt | Thoáng khí, giữ ẩm nhẹ | Rất hợp bonsai, hạt xốp có góc |
| Sỏi nhẹ nung, sỏi keramzit | Thoát nước, tạo khung | Mua theo bao ở cửa hàng vật liệu trồng cây |
| Xỉ than tổ ong đã ngâm | Thoáng, rẻ tiền | Phải đập nhỏ, sàng, ngâm rửa nhiều nước cho hết chất kiềm |
| Vỏ thông vụn | Giữ ẩm, hữu cơ | Phân huỷ dần theo năm |
| Xơ dừa đã xử lý chát | Giữ ẩm | Ngâm xả kỹ, nếu không sẽ mặn và hại rễ |
| Trấu hun | Giữ ẩm, thoáng | Rẻ, phổ biến, nhưng vụn dần theo thời gian |
| Akadama (đất sét nung Nhật) | Chuẩn mực quốc tế | Đắt và khó mua, không bắt buộc |
Vài công thức trộn
Tỉ lệ tính theo thể tích, không phải khối lượng.
Cho cây lá rộng thông thường (sanh, si, mai chiếu thuỷ, cần thăng, hoa giấy):
- 5 phần hạt khoáng thoáng khí (pumice, sỏi nhẹ, xỉ than đã xử lý)
- 3 phần thành phần giữ ẩm (trấu hun, vỏ thông vụn, xơ dừa đã xả)
- 2 phần đất thịt nhẹ hoặc đất phù sa đã sàng
Cho cây thông, tùng (ưa khô hơn, sợ úng):
- 7 phần hạt khoáng
- 2 phần vỏ thông vụn
- 1 phần đất thịt nhẹ
Cho cây đang nuôi phôi cho mau lớn: Tăng phần hữu cơ và giữ ẩm lên, vì lúc này mục tiêu là cây phát triển nhanh chứ chưa phải giữ dáng. Chậu cũng nên to hơn hoặc trồng thẳng xuống đất.
Điều chỉnh theo hoàn cảnh của bạn
Không có công thức đúng cho tất cả mọi người, vì hỗn hợp đất phải khớp với thói quen tưới và khí hậu chỗ bạn ở:
- Bạn hay quên tưới, hoặc ở nơi nắng nóng khô → tăng phần giữ ẩm.
- Bạn thích tưới, hoặc ở nơi mưa nhiều, độ ẩm cao → tăng phần khoáng thoát nước.
- Cây đặt trong nhà, ít nắng gió → đất phải thoáng hơn, vì bay hơi chậm.
- Chậu rất cạn → hạt nên nhỏ hơn một chút; chậu sâu thì hạt to hơn.
Cách kiểm chứng đơn giản: sau khi tưới đẫm, chậu phải ráo nước trong vài giây, và bầu đất trở lại trạng thái "se mặt" sau khoảng một đến ba ngày tuỳ mùa. Nếu bốn năm ngày vẫn còn nhão, hỗn hợp của bạn giữ nước quá nhiều.
Rải mặt chậu
Một lớp rêu mỏng hoặc lớp sỏi nhỏ phủ mặt chậu giúp giữ ẩm bề mặt, chống xói khi tưới và trông đẹp hơn. Nhưng đừng phủ dày tới mức bạn không nhìn được mặt đất — vì bạn cần nhìn nó mỗi ngày để quyết định có tưới hay không.