Gieo hạt trồng bonsai

Đây là con đường dài nhất, và cũng là con đường duy nhất cho bạn quyền quyết định mọi thứ về cái cây, từ ngày nó nhú lên khỏi mặt đất.

Hãy thành thật với nhau về thời gian: từ hạt tới một cây có thân đáng nhìn thường mất tám đến mười lăm năm, tuỳ giống và tuỳ cách nuôi. Vì vậy lời khuyên thực tế là gieo hạt song song với việc nuôi một cây phôi mua sẵn, chứ đừng lấy nó làm đường duy nhất.

Đổi lại, gieo hạt gần như miễn phí, rất dễ làm, và có một điều mà mua cây không có được: bạn nhìn thấy cả quá trình.

Lấy hạt

Hạt tươi hái từ cây thật luôn tốt hơn hạt bán trong gói để lâu. Nhặt quả chín rụng dưới gốc cây trong công viên, ven đường, vườn nhà — sanh, si, phượng, bàng, me, các loại cây ta đều cho hạt dễ nảy mầm.

Cảnh giác với những gói "hạt giống bonsai" bán trên mạng với ảnh cây uốn lượn kỳ quái. Không có giống cây nào là "cây bonsai" — bonsai là kỹ thuật, không phải loài. Nhiều gói như vậy là hạt cây thường, hoặc hạt không nảy mầm.

Xử lý hạt trước khi gieo

Tuỳ nhóm cây mà hạt cần được đánh thức bằng cách khác nhau.

Hạt cây nhiệt đới — phần lớn cây bạn trồng ở Việt Nam — thường gieo được ngay. Ngâm nước ấm khoảng sáu đến mười hai tiếng cho hạt no nước rồi gieo.

Hạt vỏ cứng như me, phượng: dùng giũa hoặc giấy nhám mài nhẹ một điểm trên vỏ, hoặc ngâm nước ấm qua đêm, để nước thấm vào được bên trong.

Hạt cây ôn đới như thông, phong, đỗ quyên: cần một mùa lạnh giả để phá ngủ. Trộn hạt với cát ẩm hoặc rêu ẩm, cho vào túi kín, để ngăn mát tủ lạnh khoảng một đến ba tháng tuỳ loài, rồi mới đem gieo. Bước này gọi là xử lý lạnh, và bỏ qua nó thì hạt sẽ nằm im không mọc.

Gieo

Chuẩn bị khay hoặc chậu nông, có lỗ thoát nước tốt.
Đổ giá thể tơi và sạch: trấu hun trộn cát, hoặc hỗn hợp ươm hạt bán sẵn. Sàng bỏ vụn to.
Gieo hạt trên mặt, cách nhau vài phân.
Phủ một lớp giá thể mỏng lên trên, dày khoảng bằng đường kính hạt. Hạt rất nhỏ thì chỉ rắc mỏng hoặc để hở.
Tưới bằng bình phun sương cho ẩm đều, không xối nước làm trôi hạt.
Đặt chỗ ấm, sáng, không nắng gắt. Giữ mặt giá thể luôn ẩm nhưng đừng để đọng nước.

Tuỳ giống, mầm lên sau một tuần tới vài tháng. Kiên nhẫn — nhiều loài mọc rải rác chứ không lên cùng lúc.

Chăm cây mầm

Giai đoạn này cây rất mong manh:

Đưa ra sáng hơn ngay khi mầm nhú, nếu không cây sẽ vươn dài lêu nghêu và yếu.
Vẫn tránh nắng trực tiếp trong vài tuần đầu.
Tưới phun sương, đừng tưới xối.
Chưa bón phân trong vài tuần đầu; sau đó bón cực loãng.
Khi cây có hai đến ba cặp lá thật, tách ra chậu riêng để rễ có chỗ.
Coi chừng nấm gây chết rạp cây mầm: giữ thoáng khí và đừng để giá thể sũng nước.

Ba năm đầu: cứ để cây lớn

Đây là chỗ nhiều người nôn nóng làm hỏng việc: bắt đầu cắt tỉa tạo dáng khi cây mới cao hai gang tay.

Trong vài năm đầu, mục tiêu duy nhất là cho cây lớn thật nhanh và thật khoẻ. Trồng trong chậu lớn hoặc thẳng xuống đất vườn, cho ăn nắng, tưới đủ, bón phân đều, để cây vươn tự do. Thân chỉ to lên khi cây được phép lớn.

Chỉ có hai việc nên can thiệp sớm:

Sửa bộ rễ khi thay chậu lần đầu: cắt bỏ rễ cọc đâm thẳng xuống, dàn các rễ ngang toả đều quanh gốc. Việc này làm lúc cây còn non thì dễ, để già rồi thì rất khó.
Chọn hướng thân: cắm một cọc và buộc nhẹ để thân đi theo hướng bạn muốn, hoặc quấn dây mềm uốn một đường cong cơ bản.

Khi thân đã đạt độ to mong muốn — thường là sau nhiều năm — mới cắt cụt xuống, nuôi lại ngọn mới, và bắt đầu quá trình tạo dáng thật sự.