Cắt tỉa cây bonsai

Cắt tỉa là kỹ thuật cốt lõi. Nó làm ba việc cùng lúc: giữ cây nhỏ, tạo ra hình dáng, và kích thích cây phân nhánh dày hơn.

Có hai kiểu cắt tỉa hoàn toàn khác nhau về mục đích, thời điểm và cách làm. Lẫn lộn hai kiểu này là lỗi phổ biến nhất của người mới.

Kiểu thứ nhất: tỉa tạo hình

Đây là những nhát cắt lớn, bỏ hẳn cả cành, quyết định cấu trúc cây trong nhiều năm sau. Làm mỗi năm một lần, vào cuối mùa nghỉ, ngay trước khi cây bung chồi — lúc đó cây có sẵn năng lượng để liền vết và bật chồi mới.

Những cành thường bị bỏ

Ngồi ngang tầm mắt cây và tìm:

Hai cành mọc đối xứng cùng một chỗ trên thân — giữ một, bỏ một.
Cành chĩa thẳng vào người xem, che mất thân.
Cành mọc hướng vào trong tán, cọ vào cành khác.
Cành quá to so với vị trí của nó, đặc biệt là cành to nằm cao trên ngọn.
Cành mọc thẳng đứng lên từ một cành ngang, hoặc thẳng đứng xuống.
Cành có đốt dài, thẳng đuột, không phân nhánh — khó làm đẹp về sau.
Cành chết, khô, hoặc yếu hẳn so với phần còn lại.

Nếu phân vân giữa việc bỏ hay giữ một cành, hãy giữ. Bạn luôn có thể cắt nó mùa sau; nhưng gắn lại thì không.

Cắt sao cho vết liền đẹp

Dùng kìm cắt lõm cho cành to. Loại kìm này lấy đi một chỏm lõm vào thân, khi liền lại vết sẽ phẳng gần như không thấy. Cắt bằng kéo thường sẽ để lại một mấu cụt lồi ra vĩnh viễn.
Cắt sát thân nhưng không phạm vào vỏ thân.
Bôi keo liền sẹo lên vết cắt lớn để chống mất nước và ngăn nấm.
Với cành thật to, cân nhắc cắt làm hai đợt cách nhau một mùa, để cây không bị sốc.

Kiểu thứ hai: tỉa duy trì

Đây là những nhát cắt nhỏ, làm quanh mùa sinh trưởng, để giữ dáng đã có và làm tán dày lên.

Nguyên lý: cây tập trung sức vào ngọn và đầu cành, gọi là ưu thế ngọn. Nếu cứ để yên, phần ngọn và đầu cành sẽ dài ra, còn phần trong tán thưa dần rồi chết. Bấm ngọn buộc cây chia sức đều ra khắp tán, và mỗi lần bấm sẽ mọc lên hai chồi mới ở dưới — tán vì thế dày lên qua từng đợt.

Cách làm với cây lá rộng

Chờ chồi mới dài ra được sáu đến tám lá, rồi bấm bỏ, chỉ chừa lại hai đến ba lá. Bấm ngay sau một chiếc lá quay về hướng bạn muốn chồi mới đi.

Đây chính là chỗ bạn điều khiển hướng phát triển: chồi mới gần như luôn mọc ra từ nách chiếc lá cuối cùng còn lại, theo đúng hướng chiếc lá đó quay về.

Cách làm với cây lá kim, thông tùng

Nhóm này không bấm bằng kéo mà véo bằng tay. Dùng ngón cái và ngón trỏ ngắt bớt phần đầu chồi non khi nó còn mềm. Cắt bằng kéo qua lá kim sẽ để lại đầu lá nâu khô, trông rất xấu.

Với thông, kỹ thuật ngắt nến — bỏ bớt chồi non hình cây nến vào đầu mùa — là cách làm lá ngắn lại và các đốt sít nhau hơn. Đây là kỹ thuật nâng cao, khác nhau tuỳ giống, nên tìm hiểu riêng cho giống cây bạn có.

Vặt lá

Với một số cây lá rộng khoẻ mạnh, có thể vặt bỏ toàn bộ lá vào giữa mùa sinh trưởng. Cây sẽ bung một đợt lá mới nhỏ hơn, và cành phân nhánh nhiều hơn.

Đây là kỹ thuật mạnh, chỉ làm với cây thật khoẻ, không quá một lần một năm, và không làm cùng năm với thay chậu. Cây yếu bị vặt lá có thể chết.

Sau khi cắt tỉa

Cây vừa bị cắt mạnh cần thời gian hồi. Giữ nước đều, để chỗ sáng nhưng tránh nắng gắt vài ngày, và hoãn bón phân cho tới khi thấy chồi mới nhú. Đừng cắt tiếp cho tới khi cây đã ra đợt lá mới hoàn chỉnh.