Mua cây bonsai và chọn phôi
Có hai cách mua rất khác nhau: mua một cây đã thành phẩm, hoặc mua một cây phôi để tự làm. Bài này nói kỹ về cách thứ hai, vì đó là cách phần lớn người chơi đi.
Mua cây thành phẩm
Nhanh, nhưng đắt, và bạn phải cẩn thận.
- Hỏi rõ giống cây và nhu cầu của nó. Rất nhiều cây bán ở siêu thị là cây ôn đới không sống được trong nhà ở khí hậu miền Nam. Người bán không phải lúc nào cũng biết điều này.
- Kiểm tra gốc và mặt đất. Đất mới tinh trong khi cây to có thể là dấu hiệu cây vừa được bứng từ đất lên và trồng vội vào chậu đẹp để bán. Cây như vậy chưa bén rễ và rất dễ chết.
- Lay nhẹ thân. Cây lắc lư trong chậu nghĩa là rễ chưa bám.
- Nhìn mặt dưới lá tìm rệp, nhện đỏ, để không mang bệnh về giàn cây nhà.
Chọn phôi — nhìn theo thứ tự này
Đi vườn ươm, bạn sẽ đứng trước hàng trăm cây trông na ná nhau. Hãy đánh giá theo đúng thứ tự dưới đây, vì thứ tự này phản ánh cái gì sửa được và cái gì không.
1. Bộ đế và gốc — quan trọng nhất, sửa khó nhất
Bới nhẹ lớp đất mặt và nhìn phần rễ nổi quanh gốc. Cây tốt có rễ toả đều ra nhiều hướng, bám xuống như chân đế, làm phần gốc loe rộng ra.
Tránh cây có gốc trơn tuột như cái cột cắm xuống đất, hoặc có một cục u ghép nổi rõ.
Đây là bộ phận khó sửa nhất và cũng là thứ người xem nhìn đầu tiên. Nếu bộ đế xấu, hãy bỏ qua cây đó dù các phần khác đẹp.
2. Thân — sửa được ít
Tìm thân thon dần từ gốc lên ngọn, có đường cong tự nhiên, vỏ có kết cấu. Thân càng to so với chiều cao thì cây càng trông già.
Tránh thân thẳng đuột đều tăm tắp, và tránh thân có vết sẹo to ở mặt tiền.
Lưu ý một điều quan trọng: thân không to thêm được bao nhiêu khi cây đã vào chậu bonsai. Muốn thân to, phải nuôi cây trong chậu lớn hoặc dưới đất nhiều năm. Nên đường kính thân bạn thấy hôm nay gần như là đường kính bạn sẽ có.
3. Cành — sửa được nhiều
Tìm cành thấp, vì cành thấp nhất sẽ là cành chính của cây và không thể tạo ra từ chỗ trống. Cành mọc so le quanh thân, không mọc thành cặp đối xứng.
Cành xấu thì cắt bỏ được, cành thiếu thì nuôi ra được sau vài năm — nên đây là tiêu chí mềm hơn hai tiêu chí trên.
4. Sức khoẻ — điều kiện bắt buộc
Lá xanh đều, không đốm, không vàng. Chồi ngọn đang phát triển. Không có côn trùng ở mặt dưới lá. Không có cành khô, vỏ bong.
Một cây yếu sẽ không chịu nổi việc cắt tỉa tạo dáng trong ít nhất một năm.
Cây bứng từ tự nhiên
Cây già bứng từ trên núi, bờ ruộng, hàng rào cũ — dân trong nghề gọi là cây phôi tự nhiên — thường có thân xù xì và bộ đế mà nuôi trong chậu ba mươi năm chưa chắc có được.
Nhưng phải nói rõ hai điều:
Về pháp lý và đạo đức: chỉ đào cây khi có phép của chủ đất, và tuyệt đối không đào trong rừng đặc dụng, vườn quốc gia hay khu bảo tồn. Nhiều loài cây cảnh có giá đã bị khai thác cạn kiệt ngoài tự nhiên theo cách này.
Về kỹ thuật: tỉ lệ sống không cao và đây là việc khó. Cây bứng cần được nuôi trong chậu nuôi ít nhất một đến hai năm, để nguyên không cắt tỉa gì, cho tới khi ra bộ rễ mới ổn định. Chỉ khi đó mới bắt đầu tạo dáng.
Giá cả và kỳ vọng
Một cây phôi tốt ở vườn ươm thường rẻ hơn nhiều so với một cây "bonsai" bán sẵn ở cửa hàng trang trí — và thường lại là cây tốt hơn để làm việc, vì nó chưa bị cắt tỉa hỏng.
Hãy dành tiền cho bộ đế và thân, đừng dành tiền cho tán lá đẹp. Tán lá là thứ bạn sẽ tự tạo ra trong vài năm tới; bộ đế và thân thì không.