Thay chậu cho cây bonsai
Đây là việc làm nhiều người mới sợ nhất, vì nó có vẻ tàn nhẫn: lôi cây ra khỏi chậu, gỡ đất, cắt bớt rễ. Nhưng đây chính là việc giữ cây sống được hàng chục năm trong một chậu cạn.
Vì sao phải thay chậu
Rễ mọc liên tục. Sau một vài năm, chúng lấp kín chậu, cuộn thành một khối bện chặt. Lúc đó:
- Nước tưới vào chảy thẳng qua mà không thấm được vào bầu rễ.
- Không còn chỗ cho rễ non hút dinh dưỡng.
- Đất cũ bị nén, mất cấu trúc, hết thoáng khí.
- Cây đứng yên, lá nhỏ dần, rồi suy.
Thay chậu là dịp giải quyết cả bốn chuyện đó cùng lúc: cắt bớt rễ già để kích thích rễ non mọc, thay đất tơi mới, và đặt lại cây cho đúng dáng.
Mấy năm một lần
Không có con số cố định. Tuỳ giống cây, tuổi cây và kích thước chậu:
| Loại cây | Nhịp thay chậu |
|---|---|
| Cây non, đang nuôi phôi, sinh trưởng mạnh | Mỗi 1 năm |
| Cây trưởng thành, cây lá rộng thông thường | Mỗi 2 năm |
| Cây già, cây thông tùng, cây phát triển chậm | Mỗi 3–5 năm |
Cách kiểm tra chắc chắn nhất: nhấc nhẹ cây khỏi chậu vào đầu mùa thay chậu. Nếu bầu đất giữ nguyên hình chậu và bạn thấy một lớp rễ trắng cuộn quanh mép, đã đến lúc. Nếu còn thấy nhiều đất và rễ chưa bện, cứ trồng lại và chờ thêm một năm.
Làm vào mùa nào
Thời điểm tốt nhất là đầu mùa cây bắt đầu sinh trưởng, khi chồi đã nhú mà lá chưa bung — cây có sẵn năng lượng để đẩy rễ mới ngay.
- Miền Bắc: khoảng tháng hai đến tháng ba âm lịch, sau tiết lập xuân.
- Miền Nam: đầu mùa mưa, hoặc bất cứ lúc nào trời không quá nắng gắt với cây nhiệt đới khoẻ.
Tránh thay chậu vào giữa mùa nắng gắt hoặc lúc cây đang ra hoa.
Cần chuẩn bị gì
- Chậu mới, đã bịt lỗ thoát bằng lưới nhựa
- Dây nhôm hoặc dây đồng để buộc giữ cây
- Đất trồng trộn sẵn, sàng bỏ bụi mịn
- Kéo cắt rễ, móc gỡ rễ (một chiếc đũa tre cũng được)
- Chỗ râm mát để đặt cây sau khi làm xong
Các bước
- Ngừng tưới một ngày trước. Đất hơi khô sẽ dễ gỡ hơn đất nhão.
- Lấy cây ra. Cắt dây buộc cũ, chạy một lưỡi dao mỏng quanh thành chậu rồi nhấc cả bầu lên. Đừng giật mạnh phần thân.
- Gỡ đất. Dùng móc hoặc que tre chải từ ngoài vào trong, từ dưới lên. Gỡ khoảng một phần ba đến một nửa lớp đất cũ ở ngoài; giữ nguyên phần lõi sát gốc, nhất là với cây thông tùng.
- Cắt rễ. Cắt bỏ rễ đen, rễ mục, rễ cuộn vòng. Cắt ngắn các rễ dài vươn xa. Không cắt quá một phần ba tổng khối rễ trong một lần. Rễ tơ trắng mảnh là rễ hút nước — giữ càng nhiều càng tốt.
- Đặt cây vào chậu mới. Rải một lớp đất hạt to ở đáy, thêm lớp đất trồng, đặt cây vào đúng vị trí và độ nghiêng mong muốn — thường lệch tâm một chút thì đẹp hơn đặt chính giữa.
- Buộc cố định. Luồn dây qua lỗ đáy chậu, siết qua bầu rễ. Cây không được lung lay; rễ mới rất mảnh, chỉ cần cây rung nhẹ là chúng đứt.
- Lấp đất. Đổ đất vào, dùng que tre chọc nhẹ để đất lấp kín các khoảng trống giữa rễ. Đừng nén chặt bằng tay.
- Tưới thật đẫm cho tới khi nước chảy ra trong ở đáy chậu, tức là bụi mịn đã trôi hết.
Chăm sau khi thay chậu
Tuần đầu là giai đoạn cây yếu nhất, hãy nhẹ tay:
- Để cây ở chỗ râm mát, tránh nắng trực tiếp và gió mạnh trong hai đến ba tuần.
- Giữ ẩm đều, không để khô kiệt cũng không tưới sũng — rễ bị cắt rất dễ thối.
- Tuyệt đối không bón phân ít nhất ba đến bốn tuần.
- Không cắt tỉa cành lá mạnh cùng lúc. Cắt rễ và cắt cành trong cùng một ngày là quá sức với hầu hết cây.
Khi thấy đợt chồi mới bung ra, nghĩa là rễ đã bắt đất. Từ đó có thể đưa cây về chỗ cũ và chăm bình thường.